ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΟ ΓΚΟΥΡΜΕ: η ΓΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ ΣΤΟ ΑΚΡΩΤΗΡΙ

Οι περίφημη τοιχογραφία των Κροκοσυλλεκτριών

Οι περίφημη τοιχογραφία των Κροκοσυλλεκτριών

Η ΓΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ ΣΤΟ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΟ ΑΚΡΩΤΗΡΙ

   

  Πριν από μερικά χρόνια, ο Καθηγητής Παλαιοντολογίας-Παλαιοβοτανικής κ. Ευάγγελος Βελιτζέλος, ανακάλυψε στη Σαντορίνη, απολιθωμένα φύλα ελιάς ηλικίας 50-60.000 ετών. Ακολούθησε (το 2003) μια ακόμα σημαντική ανακάλυψη, από τον μεταπτυχιακό –τότε- φοιτητή Ηφαιστειολογίας του Πανεπιστημίου Άαρχους Τομ Πφάιφερ. Ήταν ένα κλαδί ελιάς, το οποίο απολιθώθηκε από την τεράστια πίεση και θερμοκρασία της μεγάλης «Μινωικής Έκρηξης», οδηγώντας τον Καθηγητή Βάλτερ Φρίντριχ στην χρονολόγηση της.  Σύμφωνα με τα αποτελέσματα των αναλύσεων του εργαστηρίου Ραδιοχρονολόγησης της Χάιλδεμβέργης υπό τον Καθηγητή Γιαν Χάινεμάγερ, συνέβη την Άνοιξη του 1613 π.χ (+ ή – 13 χρόνια).

 ο Καθηγητής Βελιτζέλος, επιδεικνύει απολιθωμένα φύλα ελιάς από την καλντέρα.

Ο Καθηγητής Βελιτζέλος, επιδεικνύει απολιθωμένα φύλα ελιάς από την καλντέρα.

  Το συμπέρασμα, είναι αβίαστο: Οι κάτοικοι του Προϊστορικού Ακρωτηρίου, γνώριζαν την «ηλίου θυγατέρα» ελιά, και ασφαλώς την είχαν εντάξει στο διαιτολόγιο τους. Επίσης γνώριζαν την εξαγωγή του ελαιολάδου, καθώς σύμφωνα με το Διευθυντή της Ανασκαφής,  Καθηγητή Χρίστο Ντούμα έχουν βρεθεί αμφορείς που μαρτυρούν την ύπαρξη εμπορίου ελαιολάδου με τη Μινωική Κρήτη. (Χρίστος Γ. Ντούμας «Από την ανάγκη στην απόλαυση. Οι διατροφικές συνήθειες στο Ακρωτήρι της Εποχής του Χαλκού», διάλεξη στην Αίθουσα Σκαλκώτα του Μεγάρου Μουσικής, 3 Φεβρουαρίου 2011).

Σαντορινιός αγρότης αλωνίζει φάβα. Η διακασία και το προϊόν, παραμένουν αναλλοίωτα για χιλειτίες.

Σαντορινιός αγρότης αλωνίζει φάβα. Η διαδικασία και το προϊόν, παραμένουν αναλλοίωτα για χιλειτίες.

Η ξεχωριστή φάβα της Σαντορίνης

  Τι άλλο όμως είχαν τα ράφια των προϊστορικών …μπακάλικων και οι αποθήκες των σπιτιών; Όσπρια ασφαλώς και κυρίως φάβα. Όχι όμως οποιαδήποτε φάβα, αλλά τον ξεχωριστό γενότυπο «Lathyrous Clymenum» που απαντάται μόνο στη Σαντορίνη και πρόσφατα αναγνωρίστηκε ως ΠΟΠ (Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης) από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Πρέπει να σημειωθεί πως «φάβα», μπορεί να γίνει από πολλά όσπρια, αλλά η φάβα Σαντορίνης γίνεται μόνο από το συγκεκριμένο γενότυπο Lathyrus clymenum.

  Σύμφωνα με την Αρχαιολόγο – αρχαιοβοτανολόγο κ. Ανάγια Σαρπάκη η τρομερή έκρηξη , εκτός από την καταστροφική της δύναμη, προστάτεψε επίσης πολλές μαρτυρίες, καλύπτοντας με άσπα, την προϊστορική πόλη.  «Θεωρείται σημαντικό, βέβαια, το ότι έχει αναγνωριστεί στους καρπούς που έχουν βρεθεί στον οικισμό της Εποχής του Χαλκού, στο Ακρωτήρι της Σαντορίνης. Η πρώτη εμφάνιση του καρπού αυτού φαίνεται να ήταν η Μέση Κυκλαδική (Μ.Κ.) περίοδος (~ 1900 π.Χ.) και καλλιεργείτο συστηματικά έως την Υ.Κ.Ι (~ 1600 π.Χ. Υστερο Κυκλαδική Περίοδο), οπότε και καταστράφηκε η πόλη. Αυτή η πόλη, της οποίας το όνομα δεν γνωρίζουμε, είναι η ευρύτερα γνωστή σε μας ως η «Πομπηία του Αιγαίου», διότι και αυτή καταστράφηκε από σεισμούς και την σκέπασε κυριολεκτικά η άσπα (όχι λάβα) του ηφαιστείου, με αποτέλεσμα να σωθούν τα κτίρια, οι αποθήκες και, γενικά, εξαιρετικά σπάνια οργανικά υλικά», γράφει και προσθέτει : «Το όσπριο που βρίσκεται κατά κόρον, μεταξύ των άλλων, στην προϊστορική Θήρα είναι ο αρακάς (Lathyrus clymenum), τον οποίον στο παρελθόν τον είχαν ταυτοποιήσει λάθος ως κουκί (Vicia faba) διότι στο άκουσμα του όρου «φάβα» και από την μορφολογία του σπόρου έμοιαζε λίγο στο μικρόκαρπο κουκί, το κοινά ονομαζόμενο στην Κρήτη, στην περιοχή του Ηρακλείου, σαν «μισιριώτικου κουκί». Όμως, η πιο προσεκτική έρευνα του οσπρίου, του σημερινού, αλλά και του αρχαιολογικού μας οδήγησε στο ειδικό λαθούρι, το Lathyrus clymenum».  (Ανάγια Σαρπάκη «H φάβα της Σαντορίνης (Θήρας) σήμερα και στο απώτερο παρελθόν», δικτυακός τόπος www.peliti.gr).

Όσπρια, σιτηρά και βότανα

Πιθάρια αποθήκευσης τροφίμων

Πιθάρια αποθήκευσης τροφίμων

  Εκτός από τη Φάβα όμως, διέθεταν επίσης σιτηρά (κυρίως κριθάρι) φακές και μπιζέλια, τα οποία θέριζαν με μπρούτζινα δρεπάνια και τα αποθήκευαν σε μεγάλα πιθάρια. Η αλευροποίησή τους γινόταν με μια σειρά λίθινων εργαλείων, τα οποία φαίνεται να διέθεταν όλες οι οικίες. Φαίνεται όμως πως αφθονούσαν και τα σύκα, καθώς στους υπονόμους της προϊστορικής πόλης, αποκαλύφθηκαν απολιθωμένοι σπόροι, ενώ σημαντικό ρόλο στη διατροφή διαδραμάτιζαν και τα αρωματικά βότανα του νησιού.

  Αλλά το πιο χαρακτηριστικό σημάδι των γαστρονομικών απολαύσεων στις οποίες επιδίδονταν οι κάτοικοι της προϊστορικής πόλης, μπορεί να θεωρηθεί το γεγονός πως μια από τις σημαντικότερες τοιχογραφίες είναι οι περίφημες «Κροκοσυλλέκτριες». Ο κρόκος, ζαφορά ή σαφράν, θεωρείται ακόμα και σήμερα ένα πανάκριβο «γκουρμέ» άρτυμα και στο Ακρωτήρι φαίνεται πως το τιμούσαν ιδιαίτερα. Άλλωστε υπάρχει ακόμα σε αυτοφυή μορφή σε αρκετές περιοχές, κοντά στην ανασκαφή.

  Εκτεταμένη ήταν και η χρήση βοτάνων καθώς βρέθηκαν μικρές σφαιρικές χύτρες και ηθμοί (σουρωτήρια), που υποδηλώνουν επίσης την κατανάλωση των γηγενών βοτάνων (χαμομήλι, αψιθιά, φασκόμηλο, ρίγανη, θυμάρι) για την παρασκευή αφεψημάτων, αλλά και για καρύκευση των φαγητών.

Τα  προϊστορικά σουβλατζίδικα

Τα ψάρια, ήταν κυρίαρχα στη διατροφή των κατοίκων

Τα ψάρια, ήταν κυρίαρχα στη διατροφή των κατοίκων

  Κυρίαρχο ρόλο στη διατροφή διαδραμάτιζαν τα θαλασσινά, κάτι που μαρτυρά και η τοιχογραφία με τους « μικρούς ψαράδες» και όπως λέει ο Καθηγητής Ντούμας «Η αλιεία στην ανοιχτή θάλασσα αποτελούσε συστηματική απασχόληση. Φτάνει να δει κανείς τα αγόρια που καμαρώνουν επιδεικνύοντας το προϊόν της δουλειάς στην οποία εκπαιδεύτηκαν».  Κατανάλωναν επίσης, χτένια, κυδώνια και άλλα όστρακα και μαλακόδερμα, αλλά γνώριζαν και τους τρόπους συντήρησης των ψαριών. Όπως υποδεικνύουν τα αρχαιολογικά ευρήματα, διατηρούσαν τα ψάρια μέσα σε ειδικά πιθάρια, ενώ ένα ψάρι που βρέθηκε απολιθωμένο μέσα στην ηφαιστειακή ελαφρόπετρα μαρτυρά πως επίσης τα ξέραιναν στον ήλιο.

  Δεν θα μπορούσε επίσης να λείπει το κρέας  από τη διατροφή τους και σε αρκετά σημεία βρέθηκαν σωροί οστών. Από τις αναλύσεις, προέκυψε πως ανήκουν κατά 80% σε αιγοπρόβατα, κατά 19% σε χοιρινά και το υπόλοιπο σε βοοειδή που αποτελούσαν σημαντική πηγή πρωτεΐνης για τους κατοίκους της προεκρηξιακής Θήρας. Ιδιαίτερη θέση είχε όμως και το κυνήγι, κάτι που μαρτυρά και η διάσημη τοιχογραφία «Πότνια Θηρών» (Προστάτιδα- Δέσποινα των θηραμάτων, τίτλος που αργότερα στους ιστορικούς χρόνους αποδιδόταν στην Άρτεμη). Η τοιχογραφία απεικονίζει την Πότνια Θηρών να δέχεται την προσφορά κρόκου από μια νεαρή κοπέλα και το γεγονός πως βρέθηκε στο μοναδικό αδιαμφισβήτητο μέχρι σήμερα δημόσιο ιερό της πόλης, δείχνει τη σημαίνουσα θέση της στη λατρευτική ζωή των κατοίκων. Και προφανώς καταδεικνύει και τη σημασία του κυνηγιού στις διατροφικές συνήθειες τους.

Η δέσποινα των αγριμιών, δέχεται την προσφορά κρόκου

Η δέσποινα των αγριμιών, δέχεται την προσφορά κρόκου

Πως  όμως τα μαγείρευαν; Ένα εντυπωσιακό εύρημα, μαρτυρά τη μακραίωνη παράδοση που έχει το σουβλάκι στον Ελλαδικό χώρο. Πρόκειται για ένα «κρατευτή», ένα πήλινο σκεύος με εγκοπές στις δύο του πλευρές –εκεί στερεώνονταν τα σουβλάκια- και μερικές σοφά διανοιγμένες τρύπες στη βάση για να τροφοδοτούνται τα κάρβουνα με το απαραίτητο για την καύση οξυγόνο.

Προϊστορικό σουβλάκι

Προϊστορικό σουβλάκι

«Οίνος ευφραίνει καρδίαν»

  Όλα αυτά τα εδέσματα όμως δεν θα μπορούσαν παρά να συνοδεύονται και με κάποιο ποτό. «Μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι ο οίνος άρχισε να ευφραίνει «καρδίαν Θηραίων» τουλάχιστον από τις αρχές της 2ης χιλιετίας π.Χ.», λέει ο Καθηγητής Ντούμας βασιζόμενος στα πολλά και εντυπωσιακά ευρήματα. Εκτός από την αφθονία γιγάρτων (κουκούτσια σταφυλιού) βρέθηκαν ληνά (πατητήρια), αλλά και ένα  κοφίνι γεμάτο με ασβέστη που βρέθηκε μέσα σε ληνό και ίσως ο ασβέστης να λειτουργούσε ως ένα είδος φίλτρου για τον καθαρισμό του μούστου.

Εισαγόμενα σαλιγκάρια από την Ανασκαφή Ακρωτηρίου

Εισαγόμενα σαλιγκάρια από την Ανασκαφή Ακρωτηρίου

  Αλλά οι κάτοικοι της ανθηρής πόλης, παραήταν κοσμοπολίτες για να αρκεστούν μόνο στα γεννήματα της δικής τους γης. Κάρβουνα από ξύλο ροδιάς, υποδεικνύουν ότι το ρόδι (γηγενές φυτό της Κασπίας Θάλασσας) βρισκόταν στο διαιτολόγιο τους και ίσως να γινόταν και χυμός. Βρέθηκαν επίσης εισηγμένα σαλιγκάρια, ενώ είναι πολύ πιθανόν να έπιναν και μπύρα, η οποία ήταν δημοφιλές ποτό στην Αίγυπτο και τη Μεσοποταμία, όπου οι προϊστορικοί ναυτικοί και έμποροι της Θήρας έφταναν για να αγοράσουν εξωτικά προϊόντα. Ίσως μάλιστα το κρασί ή τη μπύρα τους να τα συνόδευαν με ξηρούς καρπούς, καθώς από τον Καθηγητή Βελιτζέλο, έχουν ανακαλυφθεί και απολιθώματα φιστικιάς, μέσα στα γεωλογικά στρώματα.

«Από την ανάγκη στην απόλαυση»

  Είναι λοιπόν προφανές πως το προϊστορικό παντοπωλείο του Ακρωτηρίου, μπορεί να μην είχε τον πλούτο των τροφίμων που υπάρχουν σήμερα, αλλά σίγουρα δεν υστερούσε και πολύ. Άλλωστε όπως είπε ο Καθηγητής Ντούμας στην περίφημη διάλεξή του: «Μετατρέποντας όμως την κάλυψη της ανάγκης σε απόλαυση, η κοινωνία του Ακρωτηρίου δεν φαίνεται να ξεπέρασε τα όρια, δεν πέρασε στη χλιδή, αλλά απλώς απολάμβανε τη ζωή».