ΟΜΙΛΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΑΡΟ ΠΟΙΗΤΗ Χ. ΡΙΣΒΑ

 RISVASΟΜΙΛΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΑΡΟ ΠΟΙΗΤΗ Χ. ΡΙΣΒΑ

   Πριν από λίγες μέρες, ο νεαρός μαθητής Χαράλαμπος Ρισμάς που γεννήθηκε στη Σαντορίνη και φοίτησε στα σχολεία του νησιού, πέτυχε ένα μεγάλο άθλο. Συγκεντρώνοντας, 19.616 μόρια εισήλθε πανηγυρικά και μεταξύ των αρίστων στην ακαδημαϊκή κοινότητα. Αυτό καθίσταται ακόμα πιο σημαντικό, όχι μόνο από το γεγονός ότι προέρχεται από την περιφέρεια (με τις γνωστές, λιγοστές ευκαιρίες), αλλά και επειδή είναι «προϊόν» ενός δημόσιου σχολείου, που ούτε ειδικά προγράμματα μπορεί να εφαρμόσει, ούτε τους αριστούχους να απομονώσει σε ένα λόγιο περιβάλλον μελέτης.  Ο νεαρός όμως, είχε φροντίσει λίγους μήνες πριν να κάνει την εμφάνισή του και στα ελληνικά γράμματα, εκδίδοντας την ποιητική συλλογή «Κέλευθος Ρήξεων) που παρουσίασε στο Μπελλώνειο ο εξαιρετικός φιλόλογος κ. Γιάννης Γαλαίος.  Το κείμενο της ομιλίας, παρουσιάζει σήμερα το www.santonews.com, καθώς το ενδιαφέρον της δεν εξαντλείται στη συλλογή του νεαρού ποιητή, αλλά αποτελεί μια γοητευτική περιήγηση στο μαγικό κόσμο της ποίησης και ένα δείγμα ευπρόσδεκτης και σπάνιας ευρυμάθειας από την πλευρά του ομιλητή.

"Γοητευτική περιήγηση στο μαγικό κόσμο της ποίησης και ένα δείγμα ευπρόσδεκτης και σπάνιας ευρυμάθειας", από το φιλόλογο Γιάννη Γαλαίο.

«Γοητευτική περιήγηση στο μαγικό κόσμο της ποίησης και ένα δείγμα ευπρόσδεκτης και σπάνιας ευρυμάθειας», από το φιλόλογο Γιάννη Γαλαίο.

 Φιλολογική ομιλία-παρουσίαση  της ποιητικής συλλογής του Χαράλαμπου Ρισβά

 «Κέλευθος Ρήξεων» (εκδόσεις Οσελότος, Αθήνα 2012)

UT MUSICA POESIS. (Oτίτλος συνιστά παραλλαγή της περίφημης φράσης του Λατίνου ποιητή Ορατίου (65 π.Χ.- 8 π.Χ.) «UtPicturaPoesis» (ArsPoetica), για να δηλώσει τώρα μιαν άλλη αναλογική σχέση, αυτή τη φορά  ανάμεσα στις τέχνες της μουσικής και της ποιήσεως).

«Κύριε Δήμαρχε,

Κύριοι δημοτικοί σύμβουλοι,

Κύριε Διευθυντά του Γενικού Λυκείου Θήρας,

Αγαπητοί γονείς και μαθητές,

Κυρίες και κύριοι,

Έχω τη μεγάλη χαρά και τιμή να παρουσιάζω απόψε στην μεγάλη αίθουσα του Πολιτιστικού Κέντρου Λουκά και Ευάγγελου Μπελλώνια την πρώτη ποιητική συλλογή του αριστούχου τελειόφοιτου μαθητή μου Χαράλαμπου Ρισβά με τίτλο Κέλευθος Ρήξεων, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Οσελότος τον Αύγουστο του 2012.

Για λόγους ρητορικής οικονομίας, προδηλώνω προγραμματικά τα δύο σκέλη της ομιλίας μου: το πρώτο το ονομάζω παιδαγωγικό, το δεύτερο φιλολογικό. Με το πρώτο σκοπεύω να εντάξω την ποιητική συλλογή στο πνευματικό και κοινωνικό της περιβάλλον (σχολικό και οικογενειακό). Με το δεύτερο επιχειρώ μια ενδεικτική, δοκιμαστική θα έλεγα, ανάγνωση της Κελεύθου.

Επιτρέψτε μου να υπογραμμίσω προλογικά, σε σχέση με το δεύτερο αυτό μόριο της εισήγησής μου, τη θετική μου έκπληξη. Ίσαμε τώρα οι επιστημονικές μου εργασίες αφορούσαν γνωστούς και καταξιωμένους συγγραφείς, Έλληνες και ξένους. Τώρα βρίσκομαι στην ευχάριστη θέση να ανακοινώσω τα πορίσματα της μελέτης μου σχετικά με το έργο ενός πνευματικού μου τέκνου. Η πρόκληση είναι αναμφίβολα μεγάλη.

Ι

Κυρίες και κύριοι,

Για έναν δάσκαλο που διδάσκει λογοτεχνία (αρχαία και νέα ελληνική και ευρωπαϊκή), για το φιλόλογο της μέσης εκπαίδευσης, η ποιητική παραγωγή κάθε μαθητή του, όταν βλέπει το φως της δημοσιότητας και κερδίζει από την αρχή κιόλας την αναγνώριση κορυφαίων πνευματικών ανθρώπων, οι οποίοι θα αναφερθούν στο οικείο μέρος της ομιλίας αυτής, αποτελεί την ύψιστη δικαίωση, ηθική, παιδαγωγική, κοινωνική και πνευματική. Το να διδάξει ο φιλόλογος τους μεγάλους ποιητές και πεζογράφους, για να καλλιεργήσει αισθητικά και πνευματικά όλους τους μαθητές του, αυτό είναι το πρωταρχικό του μέλημα, το δημοκρατικό του καθήκον. Το να συμβάλει όμως με τον τρόπο του στην γέννηση της νέας ποίησης, το να υποβοηθήσει σωκρατικά την κύηση και τον τοκετό της ποιητικής δημιουργίας που συντελείται στην ψυχή των μαθητών του εκείνων που διαθέτουν και το τάλαντο και την παιδεία είναι πραγματικά τύχη αγαθή που προσφέρεται σπάνια, όσο σπάνιοι είναι και οι νέοι που επιδίδονται στην ποίηση και γενικότερα στην υψηλή καλλιτεχνία.

Η παιδαγωγική αυτή συμβολή στην ποιητική εργασία του Χάρη αποδεικνύεται με πολλούς τρόπους. Πρώτα-πρώτα, το μάθημα της λογοτεχνίας τον έφερε σε επαφή με τους μεγάλους λογοτέχνες, έλληνες και ξένους. Του έδωσε την ευκαιρία να συνδέσει τα κείμενά τους με εξωσχολικά του αναγνώσματα. Κυρίως όμως του πρόσφερε πρότυπα αξεπέραστα, όπως αυτό του Διονυσίου Σολωμού, του γενάρχη της νεοελληνικής μας λογοτεχνίας. Δημιουργήθηκε επίσης η ατμόσφαιρα εκείνη, το κλίμα το διδακτικό, για να εμπιστευθεί ο μαθητής και να ανακοινώσει στην τάξη του κάποιες από τις λογοτεχνικές του δοκιμές. Μία από αυτές χρησιμοποιήθηκε ως παράλληλο κείμενο στον περίφημο Φάουστ του Γκαίτε (1749-1832). Οι αντιδράσεις των συμμαθητών του στη συνομιλία του νεαρού ποιητή με το γερμανό του ομότεχνο υπήρξαν ενθουσιώδεις. Αλλά και του δασκάλου η ικανοποίηση δεν ήταν μικρή, όταν ο μαθητής-του του εμπιστευόταν τις ποιητικές του ιχνηλασίες, για να του εκφράσει τη γνώμη του. Θυμάμαι με συγκίνηση τώρα εκείνα τα διδακτικά κενά στο γραφείο των καθηγητών που γέμιζαν από τις συζητήσεις με το μαθητή μου απάνω στα γραπτά του. Εδώ οι ρόλοι αντιστρέφονταν: ο δάσκαλος έδινε εξετάσεις στο μαθητή του, καθώς προσπαθούσε να αποκρυπτογραφήσει την αινιγματική του ποίηση (στη συνταγματική της τουλάχιστον επιφάνεια)  ∙ ο μαθητής δοκίμαζε την ερμηνευτική ευθυβολία του δασκάλου. Δεν θα ξεχάσω την έκπληξη του Χάρη, όταν είτε κατάφερνα να λύσω το γρίφο ή να τον ερμηνεύσω με τρόπο που δεν είχε σκεφτεί, προσδίδοντας απίστευτη πολυσημία στους στίχους του. Στο πρόσωπό του αναγνώριζα την τέρψη του ποιητή που βρίσκει μπροστά του τους πρώτους ευαίσθητους αναγνώστες του.

Ασφαλώς κοντά στη δική μου ενθάρρυνση και καθοδήγηση πρέπει να αναφέρω και τον ευεργετικό ρόλο του λυκείου μας, που με το όμορφο και δημιουργικό του περιβάλλον έκαμε το μαθητή να νιώσει τη συναισθηματική εκείνη ασφάλεια και την πνευματική πληρότητα που χρειάζεται πάντα ο μαθητής για να εκδηλώσει τις δημιουργικές κλίσεις του και να παραγάγει το δικό του έργο, εκείνο που συνδέεται στενά με την κρίσιμη αυτή περίοδο της εφηβείας και, ειδικότερα, την ψυχοπνευματική του ωρίμανση και τη συγκρότηση της προσωπικής του ταυτότητας. Ειδικά η πρόσκληση σπουδαίων συγγραφέων, όπως ο Κυριάκος Χαραλαμπίδης, και η συμμετοχή σε μαθητικούς λογοτεχνικούς διαγωνισμούς συνιστούν απαραγνώριστα σήματα μιας σχολικής ζωής πλούσιας σε πνευματικά και καλλιτεχνικά ερεθίσματα. Γι’ αυτό η ποιητική συλλογή του Χάρη όχι μονάχα συνιστά απόδειξη της καρποφορίας των κοπιαστικών προσπαθειών των δασκάλων του, όχι μονάχα δικαιώνει την περίοπτη θέση την οποία κατέχει πλέον το Γενικό Λύκειο Θήρας στο εκπαιδευτικό στερέωμα, αλλά και περιποιεί το σχολείο με ιδιαίτερη τιμή. Το μεγαλύτερο καύχημα κάθε εκπαιδευτικού ιδρύματος είναι πραγματικά οι εκλεκτοί μαθητές του, που με την πρόοδο και τα θαυμαστά τους έργα (για να θυμηθώ τον Ηρόδοτο) κάνουν τους δασκάλους τους να καμαρώνουν γι’ αυτούς και να αισιοδοξούν για το μέλλον της κοινωνίας μας.

Επιπλέον, ποιητικές συλλογές, όπως αυτή του Χάρη, που συνιστά μια γνήσια και θαρραλέα κατάθεση ψυχής, αποτελούν χρήσιμο υλικό για την εργασία του παιδαγωγού, αφού επιτρέπουν να γνωρίσει καλύτερα τους μαθητές του, να καταδυθεί στον εσωτερικό τους κόσμο, να κατανοήσει ουσιαστικότερα τα προβλήματα της εφηβικής ηλικίας και να προσαρμόσει το διδακτικό του έργο στα πραγματικά ψυχοκοινωνικά δεδομένα των μαθητών του και όχι σε φευγαλέες και αποσπασματικές εντυπώσεις του μαθήματος ή, ακόμη χειρότερα, σε προκαταλήψεις ή εσφαλμένες επιστημονικά παιδαγωγικές παραδοχές. Η Κέλευθος Ρήξεων αποδεικνύει περίτρανα ότι κάθε σωστή παιδαγωγική μέθοδος πρέπει να εδράζεται πάνω στην αγάπη του δασκάλου προς το μαθητή, την εμπιστοσύνη στις ξεχωριστές του δυνάμεις, την βαθιά κατανόηση των προβλημάτων της ηλικίας του και, προπαντός, την ενθάρρυνσή του, ώστε να πιστεύει περισσότερο στον εαυτό του, να συνεργάζεται αποτελεσματικά με τους συμμαθητές του και γενικά να δρα με τρόπο που και της δικής του προσωπικότητας την ολοκλήρωση να προάγει και της κοινωνίας την ανύψωση να υπηρετεί.

Αλλά το σχολείο, μόνο με τη στήριξη της οικογένειας,  μπορεί να ανταποκριθεί επαρκώς  στην αποστολή του. Το αξίωμα αυτό ισχύει και στην προκειμένη περίπτωση. Στους γονείς του Χάρη, εξαιρετικούς συναδέλφους φιλολόγους, τον Κωνσταντίνο Ρισβά και τη Μαριέττα Ρισβά-Μπελλώνια, οφείλεται σε σημαντικό βαθμό τόσο η γλωσσική και μορφωτική υποδομή όσο και η ηθική διαπαιδαγώγηση του Χάρη, πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε και συνεχίζει να οικοδομείται η εργασία του σχολείου. Στους γονείς αυτούς αξίζει ο δημόσιος έπαινος για την αρωγή που πρόσφεραν στο παιδί τους, ώστε να κατορθώσει σήμερα να μας συστήνεται ως δόκιμος ποιητής και να μας συστήνει την ποίησή του ως διπλή ανάγνωση του εαυτού του και της εποχής του, ως άσκηση και ασκητική αυτογνωσίας και ετερογνωσίας και ως λυτρωτική πορεία από την ετερονομία προς την αυτονομία, όπως θα δείξω παρακάτω.

ΙΙ

Καιρός τώρα να περάσω στο υπεσχημένο φιλολογικό σκέλος της ομιλίας μου.

1. Αρχίζω με τη σπουδή του τίτλου της συλλογής. «Αρχή σοφίας ονομάτων επίσκεψις», έλεγε ο κυνικός φιλόσοφος Αντισθένης.

α).Κέλευθος, ἡ= όνομα ποιητικό. Σημασίες: α) δρόμος, οδός, ατραπός, β) η πορεία, ο οδοιπορία, το ταξίδι (διά ξηράς ή θαλάσσης), γ) ο τρόπος βαδίσματος και (μεταφορ.) ο τρόπος ζωής. Συνοπτικά: χώρος πορείας (πού)- πράξη (τι)- τρόπος (πώς). Κρισιμότερα το πού και το πώς: ποιο δρόμο/ προσανατολισμό// ποια κατεύθυνση να ακολουθήσω; Ποιον τρόπο ζωής/ ποιες αρχές/ ποιες δραστηριότητες (μεθ’ οἵας ἐπιτηδεύσεως καὶ μεθ’ οἵων τρόπων, Θουκ.) να διαλέξω;  Καίρια ερωτήματα ειδικά για την εφηβεία, περίοδο μετάβασης, προετοιμασίας για την ενηλικίωση που πρέπει να απαντηθούν α) για να οικοδομηθεί η προσωπική ταυτότητα, β) να σχεδιαστεί το μέλλον (να τεθούν οι στόχοι, να ληφθούν οι αποφάσεις, να γίνουν οι κατάλληλες ενέργειες).

Η κέλευθος αναρρίπισε, είναι αλήθεια, μνήμες από τα γυμνασιακά μου χρόνια, όπως το γραμματειακό παράλληλο: Σοφοκλή, Οιδίπους Τύραννος, στ. 800-804: (Οιδίπους) Τριπλῆς/ ὅτ’ ἦ κελεύθου τῆσδ’ ὁδοιπορῶν πέλας,/ ἐνταῦθά μοι κῆρύξ τε κἀπὶ πωλικῆς/ ἀνὴρ ἀπήνης ἐμβεβώς, οἷον σὺ φῄς,/ ξυνηντίαζον («Όταν κοντά στο τρίστρατο του δρόμου οδοιπορώντας ήρθα, ένας κήρυκας εκεί και σε αμάξι επάνω με πουλάρια ένας άντρας, όπως τον είπες, βρέθηκε μπρος μου», μεταφράζουν ο Θέμελης και ο Θρακιώτης). Στο τρίστρατο αυτό παίχτηκε το δράμα (ο φόνος του Λαΐου). Στο μεταίχμιο της εφηβείας παίζονται ανάλογα δράματα που αναζητούν την καθαρτήρια (αισιόδοξη) λύση τους.

β)Ρήξη, η =  α) η όξυνση μια αντίθεσης ή αντιπαράθεσης που υπάρχει σε κάποια σχέση, ως το σημείο που να προκαλείται μια βίαιη σύγκρουση, ένα βίαιο αποτέλεσμα, β) (μεταφ.) μεγάλη και οξύτατη διάσταση σχέσεων, απόψεων κλπ. Απόχρωση ιδεολογική και πολιτική (επαναστατική). Η εφηβεία αποτελεί περίοδο ανατροπών, αμφιβολιών, αναθεωρήσεων και κρίσιμων αποφάσεων κλπ. σε σχέση α) με το εγώ, β) τους άλλους (κυρίως τις αυθεντίες και τους εκπροσώπους του κατεστημένου: πολιτικούς, γονείς, δασκάλους κλπ.).

Οι δύο έννοιες μπορούν να μεταφραστούν στη νοηματική/ συντακτική πλοκή ως: κέλευθος = οδός ρήξεων= ανατροπών (γενική προσδιοριστική) ως α) ατομική επιλογή, β) έμμεση πρόταση. Εμφανή επίσης θεωρώ τη συνάφεια με το επίθετο ρηξικέλευθος= αντικειμενικό σύνθετο: ὁ ρηγνύς κέλευθον, αυτός που ανοίγει δρόμο (νεωτερικό), ο καινοτόμος vs κέλευθος ρήξεων: λογική αντιστροφή προσδιορίζοντος-προσδιοριζομένου, όχι νομίζω άσχετη προς την ανατρεπτική τάση της εφηβικής αμφισβήτησης.

2. Δομή: α) Αντί Προλόγου, β) ποιήματα: εννιά (το πρώτο  βραβευμένο με το τρίτο βραβείο από την Πανελλήνια Ένωση Λογοτεχνών, Μάιος 2012)∙ ποιήματα γραμμένα σε ελεύθερο (όχι άστικτο) στίχο με ευδιάκριτα και ανισόστιχα στροφικά συστήματα. Τίτλοι: Αντίλαλος. Ο τεθλιμμένος προσαγωγεύς. Ο εφιάλτης της Αντιγόνης. Δικαίου άνωθεν. Παραπέτασμα. Ο Αιρετικός. Ο εμπαιγμός του ανθρωπαρίου. Η Τρίτη της Πικαρδίας. Έξοδος. Υπομνήματα μουσικών όρων: δύο (22+9 λήμματα= σύνολο 31) στα ποιήματα «Ο τεθλιμμένος προσαγωγεύς» και «Η Τρίτη της Πικαρδίας» αντίστοιχα. Για τις μουσικές σπουδές του ποιητή βλ. Βιογραφικό σημείωμα (σπουδαστής πιάνου του Ωδείου, διακρίσεις).

Τη δομή αυτή θα ακολουθήσω και στη δική μου ερμηνευτική προσέγγιση.

2.1 Πρόλογος. Κλειδιά από το προγραμματικό αυτό κείμενο:

-Ρήξη με τα ατομικά λάθη.

–Ανάγκη έκφρασης σκέψεων και συναισθημάτων.

–Παρθενική είσοδος στο χώρο της ποίησης σε «αδόκιμους καιρούς». –Αναγκαιότητα της ποίησης σε τέτοιες εποχές (αντίφωνο στην απορία του Friedrich Hőlderling (1770-1843) «Wozu Dichter in dieser dürftiger Zeit?» , δηλαδή: «Τι γυρεύουν οι ποιητές σε τέτοιους δύσμοιρους καιρούς;»).

–Πρώτη δοκιμή, κατάθεση ψυχής με οδηγό την Αλήθεια και τον Άνθρωπο.

 –Ευχαριστίες στους γονείς και τους δασκάλους (πνευματικό περιβάλλον).

Προτείνω τα παραπάνω θέματα να ομαδοποιηθούν σε τρεις αλληλεξαρτώμενους άξονες: (α) τα εντός (ψυχικός και πνευματικός κόσμος του ποιητή), (β) τα πέριξ (οικογένεια και σχολείο) και (γ) τα εκτός (η κοινωνία, η εποχή). Ο συγγραφέας προσπαθεί να συμφιλιώσει/να εναρμονίσει τους άξονες αυτούς με δύο νομίζω τρόπους: τον αυτοέλεγχο και την καταφυγή στην κοινωνικά χρήσιμη λειτουργία της ποίησης.

Ποιήματα.

α) Θεματογραφία και ποιητική οικονομία. Παραγωγική πορεία από το όλον (πατρίδα) στο μέρος (ποιητικός ομιλητής) και επαγωγική από το μέρος στο όλον (κοινωνία). Πορεία κυκλική.

 Θεματικός πυρήνας: Το ατομικό πρόβλημα.

1) διαπίστωση:

1.1 ρητή στο Παραπέτασμα   (= διαχωριστική γραμμή, συνειρμοί: σιδηρούν ~ ). Κυριαρχεί η αντίθεση: άκαμπτοι δάσκαλοι vs δεσμώτης μαθητής, που πιστοποιεί τη ρήξη της παιδαγωγικής σχέσης. Η ρήξη αυτή συνεπάγεται αρνητικά συναισθήματα για το μαθητή: αμφισβήτηση της προσωπικής ταυτότητας (Κομίζω την ταυτότητά μου/δεν με πιστεύουν) –το θέμα της ταυτότητας αναλύεται στον Αιρετικό της ερωτικής δίψας- , φθόνος, υποτίμηση, έλλειψη αναγνώρισης και ενθάρρυνσης, διακονία συμπλεγμάτων. Ταχυδρόμος= ποιητής (προσωπείο), γράμματα= ποιήματα (ποιητικά μηνύματα) ∙

1.2 έμμεση σε τρία ποιήματα: (α) Ο τεθλιμμένος Προσαγωγεύς (με μουσικές αναλογίες= συνομιλία του ομιλητή με τις νότες/ καταφυγή στην ποίηση, πρβλ. Κ. Π. Καβάφη: Εις σε προστρέχω τέχνη της Ποιήσεως…), (β) Ο εφιάλτης της Αντιγόνης (με αρχαιοελληνικές αναφορές στον άκαμπτο Κρέοντα και τον στερούμενο αυτογνωσίας Οιδίποδα), (γ) Δικαίου Άνωθεν (όπου σε σκηνικό βιβλικής Αποκάλυψης υπερβαίνεται το συμβολικό δίλημμα: Ζυγός ή Δώμα).

2) Λύση: στο ακροτελεύτιο ποίημα Έξοδος. Εδώ περιγράφεται το βίωμα της έκθεσης του μουσικού στη σκηνή (παράλληλο της έκθεσης του ποιητή στο αναγνωστικό του κοινό): είσοδος- εκτέλεση (αυτοσυγκέντρωση, σκέψη, χτυποκάρδι, τρέμουλο χεριών, συναισθηματική πλήρωση, μεταρσίωση, αίσθηση της αύρας του κοινού)-έξοδος. Το ποίημα κλείνει με τον συμβολικό και εξαιρετικά πολύσημο στίχο: Οι συνθέτες τον καλούν στην αιώνια Έξοδο. Το ρήμα καλούν δηλώνει την πρό(σ)κληση των μεγάλων καλλιτεχνών και τον υπόγειο διάλογο του μουσικού και ποιητή με αυτούς. Στο πλαίσιο αυτό μπορούν να ενταχθούν και οι ρητές αναφορές στον Νικόλαο (Γκάτσο) [μότο στον Εφιάλτη της Αντιγόνης] και τον Φιοντόρ (Ντοστογιέφσκι) και Ρόντια (Ρασκόλνικωφ), ήρωα στο Έγκλημα και τιμωρία) [στον Εμπαιγμό του ανθρωπαρίου]. Έπειτα, η Έξοδος γεννά α) ιστορικούς: η ~ των Εβραίων από την έρημο για να φτάσουν στη γη της Επαγγελίας// η ηρωική ~ του Μεσολογγίου , β) οντολογικούς: ~ από τα εγκόσμια, γ) ψυχοκοινωνικούς συνειρμούς: ~ του εφήβου από την ψυχική τελμάτωση και συνάντηση με το κοινό (μουσικό και ποιητικό), ενώ το επίρρημα αιώνια προάγει το στιγμιαίο και σε υπερχρονικό (πρβλ. καλλιτέχνες όλων των εποχών). Γιατί το καλλιτεχνικό βίωμα υπερβαίνει το εφήμερο και εισέρχεται στη σφαίρα της αιώνιας διάρκειας (γνώρισμα της ευδαιμονίας). Στη ζωή του πνεύματος και της ψυχικής πληρότητας ο συμβατικός χρόνος καταργείται ∙ η ψυχή εξέρχεται από το δεσμωτήριό της (το ανήλιαγο πλατωνικό της σπήλαιο) και καταυγάζεται από το ανέσπερο φως της Αλήθειας- της Ομορφιάς και της Καλοσύνης= του Αγαθού.

Δίδυμο ποίημα: Ο εμπαιγμός του ανθρωπαρίου. Ποίημα ποιητικής: Τι ταλέντο κι αυτό των Λογοτεχνών… (…) /Ζουν από τη γέννηση και το θάνατο. /Από τα ψυχικά βασανιστήρια/και την ολομέλεια των παθών/Και όμως ο θάνατος είναι γέννηση. /Χρυσάφι και Φως!…/Η οδύνη των παιδιών τους «σπίθα» για πρόοδο. Το αισιόδοξο μήνυμα της ποίησης  δι-αιωνίζεται κι εδώ,  θουκυδιδικώς διατυπωμένο: ες αεί.

3) Τη σύνθεση των δύο βασικών όρων που εισηγήθηκα στην ερμηνευτική μου πρόταση πραγματοποιεί αριστοτεχνικά και διαλεκτικά το ποίημα Η Τρίτη της Πικαρδίας: Στο πρόβλημα που σημαίνεται από το έρεβος (στροφές 1-3) αποκρίνεται ως λύση η  συμπαντική γαλήνη (στροφές 4-5), μεταγράφοντας την ανθρωπολογική σε κοσμολογική κάθαρση. Επιπλέον, Η Τρίτη της Πικαρδίας ορίζεται ως (αντιγράφω) «τρόπος ολοκλήρωσης ενός κομματιού. Από την ελάσσονα τονικότητα καταλήγει σε μια μείζονα (το αντίθετό της), όταν μια νότα της προτελευταίας συγχορδίας κινηθεί κατά το διάστημα της τρίτης. Το αποτέλεσμα είναι αισιόδοξο, καθώς γίνεται μια μεταπήδηση από το θλιβερό στο ελπιδοφόρο». Το ποιητικό αυτό σχόλιο μας επιτρέπει να διαβάσουμε το ποίημα ως  μετάφραση σε μουσικούς όρους της εσωτερικής/ιδεολογικής μετατόπισης του (εφήβου) ομιλητή, συν-ομιλητή του εαυτού του και του κόσμου. Ας θυμηθούμε εδώ το μεταβατικό χαρακτήρα του (τεθλιμμένου) προσαγωγέα = της τελευταίας νότας μιας μουσικής κλίμακας που «έλκεται» από την επόμενη νότα.

Στο ατομικό όμως στοιχεί το συλλογικό πρόβλημα (της πατρίδας), όπως διαγράφεται στο βραβευμένο ποίημα Αντίλαλος με ευδιάκριτες και τις σολωμικές του καταβολές και απηχήσεις, λ.χ. τη Μεγαλόψυχη μητέρα και το Χαίρε, ω χαίρε, Ελευθεριά). Στην επίκαιρη αυτή ελεγεία προβάλλεται μια ηρωική στάση ζωής απέναντι στο άλγος της πατρίδας με διδακτική αναφορά στο αγωνιστικό της παρελθόν. Έτσι, το ατομικό εγγράφεται σε ένα ευρύτερο, υπερ-ατομικό επίπεδο. Άτομο και πατρίδα συμπάσχουν, συσταυρώνονται  και συνανασταίνονται μέσα από μια υπερβατική και γενναία στάση ζωής. Όπως σημειώνει εύστοχα ο συνάδελφος Κωνσταντίνος Μακρής, ο ποιητής «με πολύτιμες αποσκευές τη γνώση και τη συγκίνηση για τον άνθρωπο και όχημα την εκφραστική του τόλμη, αρχίζει το δύσκολο αλλά και γοητευτικό ταξίδι μιας υπέρβασης ∙ της ρήξης μ’ αυτό που –διαχρονικά-μας πληγώνει».

Αλλά και κάτι ακόμη: Η Κέλευθος Ρήξεων δεν είναι μόνο η ποιητική αποτύπωση του μεταβατικού/ μεταιχμιακού εσωτερικού κόσμου ενός εφήβου, αλλά και η μαρτυρία μιας γρηγορούσας συνείδησης που τολμά να ετάζει έντιμα νεφρούς και καρδίας, πληγές που δοκιμάζουν κάθε ευαίσθητο άνθρωπο που ενδιαφέρεται όχι μονάχα για τη δική του προοπτική αλλά και για του κοινού/του συλλογικού μας σώματος τη σωτηρία. Μέσα στην Κέλευθο θα αναγνωρίσει κάθε αναγνώστης και κάτι ξεχωριστό από τη δική του εμπειρία, τις δικές του έγνοιες και τις δικές του ελπίδες ∙ θα αναγνωρίσει ακόμη το σπαραγμένο πρόσωπο του τόπου μας που γυρεύει ανθρωπιά και δικαιοσύνη, τις αξίες δηλαδή εκείνες για τις οποίες αγωνίστηκε σθεναρά μέσα στη μακραίωνη διάρκειά του. Γιατί η Κέλευθος δεν εγκλωβίζεται στον εσωτερικό, εσωτερικευμένο ή περιρρέοντα ζόφο ∙ προτείνει –κι αυτό θα ήθελα να το υπογραμμίσω προς αποφυγήν επιπόλαιων και μονόπλευρων ερμηνειών- μιαν ανάταση ψυχής, μιαν αξιακή αναβάπτιση, ζητούμενο και κατεπείγον ατομικό και ομαδικό.

β) Βασικά στοιχεία της ποιητικής γραφής: ο εξομολογητικός τόνος (πυκνή χρήση του α΄ ενικού προσώπου= αυτοαναφορικότητα), η συναισθηματική φόρτιση (συχνή χρήση του θαυμαστικού), η χρήση συμβόλων και αφηρημένων εννοιών που γράφονται με κεφαλαία, θετικών και αρνητικών  (Χάρη, Ωραίο, Στερέωμα, Ομορφιά, Δώμα, Μέλαθρον, Ζυγός, Δίκαιον, Νόμος, Έρωτας, Θεός, Χρυσάφι, Φως, Σύμπαν, Μελωδία, Έξοδος vs Έρεβος, Σκότος, Θηρίον), ο γλωσσικός πλούτος, η μουσικότητα της φράσης, η εκφραστική πρωτοτυπία  (δύσμοιρος φθόγγος που λιμοκτονεί, δρεπανηφόρος μέθεξη, πολυπράγμονες στις παρυφές του Σκότους, η ολομέλεια των παθών, οι συνηχήσεις της γαλήνης κλπ.).

  Οι τελευταίες αρετές, σε συνδυασμό με άλλες, δικαιολογούν την θετική κριτική υποδοχή της ποιητικής συλλογής, όπως αυτή αποτυπώνεται σε γραπτά σημειώματα που έχουν αποσταλεί προς τον ποιητή. Από τα πολλά κολακευτικά σχόλια πνευματικών ανθρώπων (ανάμεσά τους δασκάλων του, όπως της αγαπητής κ. Μίνας Καφούρου) ξεχωρίζω δύο αντιπροσωπευτικά, κατά τη γνώμη μου:

α) Ο σπουδαίος δάσκαλός μας της νεοελληνικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Στέφανος Διαλησμάς δηλώνει σε σημείωμά του προς τον ποιητή ότι  την Τρίτη της Πικαρδίας και την Έξοδο θα τις δίδασκε στο πανεπιστημιακό αμφιθέατρο της Φιλοσοφικής.  Γράφει χαρακτηριστικά: «Στο ποίημα Η Τρίτη της Πικαρδίας  είναι κορυφαία η τελευταία σκηνή: τρυφερή, διαυγής, ξεκάθαρη! Ο ποιητής μεταγγίζει αυτά που επιθυμεί με όπλο τη λέξη. Πλήρες ποίημα από μουσικότητα και εικόνες. Το ποίημα Έξοδος είναι και αυτό γεμάτο εικόνες και μεταφορές με πιο εντυπωσιακή αυτή της τρίτης στροφής. Ο τελευταίος στίχος του ποιήματος σε κάνει να ‘ ίπτασαι’».

β) Ο μεγάλος ποιητής Κυριάκος Χαραλαμπίδης γράφει μεταξύ των άλλων: «Η μουσικότητα του λόγου σου –πιο καλά ο τόνος των λέξεων- μαρτυρεί τη ρυθμική καταγωγή της ψυχής σου… Αναμφίβολα τα ποιήματα που εξέδωσες είναι γεννήματα ποιητικής πνοής και δεν προδίδουν πρωτόλειο εγχείρημα. Αντίθετα διατηρούν μια λάμψη ωριμότητας, χωρίς να τους απολείπει η χάρις του πρώτου σκιρτήματος της αθωότητας και της λαχτάρας για το κάλλος των πραγμάτων».

Οι κριτικές αυτές αποτιμήσεις δικαιολογούν, νομίζω, και τον επίλογο με τα λόγια του μεγάλου Αλεξανδρινού από Το πρώτο σκαλί:

«…Κι αν είσαι στο σκαλί το πρώτο, πρέπει
νάσαι υπερήφανος κ’ ευτυχισμένος.
Εδώ που έφθασες, λίγο δεν είναι·
τόσο που έκαμες, μεγάλη δόξα.
Κι αυτό ακόμη το σκαλί το πρώτο
πολύ από τον κοινό τον κόσμο απέχει.
Εις το σκαλί για να πατήσεις τούτο
πρέπει με το δικαίωμά σου νάσαι
πολίτης εις των ιδεών την πόλι.
Και δύσκολο στην πόλι εκείνην είναι
και σπάνιο να σε πολιτογραφήσουν.
Στην αγορά της βρίσκεις Νομοθέτας
που δεν γελά κανένας τυχοδιώκτης.
Εδώ που έφθασες, λίγο δεν είναι·
τόσο που έκαμες, μεγάλη δόξα.»

 

Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας.