Η ΨΗΦΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΠΥΡΓΟΥ

ΟΜΙΛΙΑ-ΑΡΘΡΟ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΓΑΛΛΑΙΟΥ

Ο φιλόλογος κ. Γιάννης Γαλλαίος.

Ο φιλόλογος κ. Γιάννης Γαλλαίος.

«Έχουμε τη χαρά να παρουσιάζουμε μαζί με τον Κύριο Τσελίκα την ψηφιοποίηση, αυτή τη φορά, του δεύτερου τμήματος από το αρχείο του Δήμου Καλλίστης. Το δεύτερο αυτό τμήμα καλύπτει χρονικά την περίοδο ανάμεσα στο 1831 και το 1846 και φωτίζει ποικίλες και άγνωστες πτυχές της τοπικής ιστορίας ∙ πτυχές της πολιτικής, οικονομικής, κοινωνικής και πνευματικής ζωής. Ψηφίδες της ζωής αυτής, όσο γίνεται αντιπροσωπευτικές, θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε διαβάζοντας και σχολιάζοντας ορισμένα ψηφιοποιημένα έγγραφα, με σκοπό να διευρύνουμε την ιστορική μας γνώση και να βαθύνουμε την εθνική μας αυτοσυνειδησία.
Θα ξεκινήσω από την πολιτική ζωή, που έχει βέβαια και ξεχωριστή σημασία. Το έτος 1831 αποτελεί σταθμό για την πολιτική ιστορία της Ελλάδας, γιατί τότε συμβαίνει ένα συνταρακτικό γεγονός, που αλλάζει ριζικά τα πράγματα του τόπου. Πρόκειται για τη δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια στο Ναύπλιο στις 27 Σεπτεμβρίου 1831 από μέλη της οικογένειας Μαυρομιχάλη. Μια τέτοια σημαντική εξέλιξη δεν μπορούσε να μην επηρεάσει και τη Σαντορίνη, αφού οι πολιτικές εξελίξεις που θα έφερνε θα επηρέαζαν και τη δική της διοικητική μοίρα. Και πράγματι στο έγγραφο με αριθμό 1768 της 10ης Οκτωβρίου 1831 που απευθύνει η Επαρχιακή Δημογεροντία της Σαντορίνης προς «ἅπαντας τοὺς Κατοίκους Σαντορίνης», αφού αναφέρει τον πρόωρο χαμό του Καποδίστρια, υπογραμμίζει τη σύνεση της Γερουσίας να συστήσει «νέαν Κυβέρνησιν διά τοῦ 258 ψηφίσματός της». Προσθέτει ακόμη το διορισμό από τη Διοικητική Επιτροπή ως νέου Διοικητή της Επαρχίας Σαντορίνης και Ανάφης του κ. Ν. Γαζέτη, ο οποίος, όπως μαθαίνομε από τη «Γενική Εφημερίδα της Ελλάδος» (αριθμός 77, 7 Οκτωβρίου 1831), ήταν προηγουμένως Διοικητής Άνδρου και Κέας. Ταυτόχρονα όμως στο έγγραφο αυτό, παρά τον «ψυχρό» διοικητικό της χαρακτήρα, αποτυπώνεται και η συναισθηματική φόρτιση που προκάλεσε η δολοφονία του Καποδίστρια. Χαρακτηριστικές φράσεις με τέτοια φόρτιση είναι για παράδειγμα οι εξής: «ἔῤῥιπτεν αὐτό εἰς πάγκοινον θλίψιν», «τὸ Ἔθνος ὅλον ἐν ᾧ ἐθρήνη ἀπαρηγόρητα τὴν στέρρησιν τοῦ Σοφοῦ Ἀναγεννητοῦ του», «πικρά δάκρυα κατέβρεχον τὸ ἔδαφος» στη συνεδρίαση της Γερουσίας, «δὲν μένει ἄλλο εἰμή…νὰ κλαίωμεν ἀπαρηγόρητα τὸν σκληρόν θάνατον καὶ τὴν στέῤῥησιν τοῦ φιλοστόργου Ἀθανάτου Πατρός μας». Γενικά η φρασεολογία του κειμένου θυμίζει ανάλογο λεκτικό από επίσημα έγγραφα της «Γενικής Εφημερίδος της Ελλάδος» αλλά και αναφορές του ανώνυμου λαού, όπως αυτή που αναφέρεται στην «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους» της Εκδοτικής Αθηνών (τόμος ΙΒ΄, σελ. 562): «Ο φιλοστοργότατος πατήρ του Ελληνικού Έθνους, ο ρύστης και προστάτης της Ελλάδος, το μόνον στήριγμα των αγαθών μας ελπίδων…ευρίσκεται ήδη εις τον τάφον». Επομένως, το έγγραφο αυτό δεν μας γνωστοποιεί μονάχα τις πολιτικές μεταβολές που επέφερε η δολοφονία του Καποδίστρια σε γενικό και τοπικό επίπεδο, αλλά μεταφέρει και το ψυχικό κλίμα της εποχής και την προσπάθεια να συγκεραστεί το πάνδημο πένθος με την εμπιστοσύνη στο διάδοχο πολιτικό σχήμα, που δεν αποδείχτηκε στην πράξη βιώσιμο.
Τη δολοφονία του Καποδίστρια ακολουθεί κατάσταση αναρχίας και χάους που σημαδεύεται από τις εχθροπραξίες των αντίπαλων πολιτικών μερίδων. Η είδηση της εκλογής του Όθωνα τον Ιανουάριο του 1832 κατευνάζει προσωρινά μονάχα την πολιτική ένταση. Οι καπετάνιοι αδυνατούν να συντηρήσουν τα πληρώματα, με αποτέλεσμα να καταπιέζουν τους χωρικούς και τους κατοίκους των πόλεων. Ακόμη, τα μέλη της Διοικητικής Επιτροπής διαφωνούν μεταξύ τους και δεν συνεδριάζουν τακτικά. Απελπισμένοι, απλήρωτοι στρατιώτες διαλύουν πραξικοπηματικά την Εθνοσυνέλευση της Πρόνοιας (10/22 Αυγούστου 1832), οδηγώντας στο σχηματισμό νέας Διοικητικής Επιτροπής, ανήμπορης κι αυτής να επιβληθεί σε ένα κράτος στο οποίο καραβάνια δυστυχισμένων αναζητούν καλύτερη τύχη μεταναστεύοντας στη Θεσσαλία, την Ήπειρο και τη Μ. Ασία (Απ. Βακαλόπουλος, Νέα Ελληνική Ιστορία 1204-1985. Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2005, σελ. 209). Μέσα σε αυτές τις συνθήκες ακυβερνησίας απευθύνει ο Διοικητής Σαντορίνης και Ανάφης την επιστολή του προς «ἅπαντας τοὺς κατοίκους τῆς Ἐπαρχίας» με ημερομηνία 28 Μαΐου 1832, για να τους γνωστοποιήσει το διορισμό του και να τους πείσει για τις αρετές του τρόπου με τον οποίο θα διοικήσει, όπως πραότητα, επιείκεια, αμεροληψία και ευθύτητα. Ενδεικτική ακόμη της ανάγκης εθνικής ενότητας είναι η ακόλουθη αποστροφή του Διοικητή: «Συμπολῖται! Εἶναι καιρός τέλος πάντων/ νὰ ἀποσοβηθῇ τὸ ἐμφύλιον μῖσος ἀπό τῆς καρδίας τῶν Ἑλλήνων,/ καὶ νὰ καθιδρύσωμεν τὸ αἴσθημα τῆς ἀγάπης καὶ ὁμονοίας,/ διά νὰ φανῶμεν ἄξιοι τῆς πολιτικῆς ἀναγεννήσεως, / σύμφωνα μὲ τὰς προσπαθείας τῶν Σ. Συμμάχων Δυνά/μεων». Βέβαια, όπως προείπαμε, οι εξελίξεις δεν δικαίωσαν τις προσδοκίες του.
Πολιτική σταθερότητα θα εδραιωθεί με την άφιξη του Όθωνα στην Ελλάδα κατά τα τέλη Ιανουαρίου του 1833. Ενθουσιασμός διαπερνά την πανηγυρική επιστολή που απευθύνει ο Διοικητής Σαντορίνης και Ανάφης προς τους «Σαντορηναίους» στις 13 Φεβρουαρίου 1833, στην οποία γίνεται λόγος για την «λαμπράν ἀγγελίαν τῆς εὐτυχοῦς ἐλεύσεως εἰς τὴν Ἑλλάδα τῆς Α.Μ. τοῦ Σεβαστοῦ ἡμῶν Βασιλέως Ὄθωνος καὶ τῆς Σ. Ἀντιβασιλείας». Η έλευση αυτή θεωρείται ως το «ποθητόν τέρμα τοῦ πολυχρονίου ἡμῶν άγῶνος», ενώ η θρησκευτική διάσταση φαίνεται στη φράση «Ἄς δοξάσωμεν λοιπόν τὸν Ὕψιστον εὐχόμενοι ἀπὸ καρδίας νὰ χορηγῇ εἰς τὸν Κραταιόν ἡμῶν Ἄνακτα ζωήν μακροχρόνιον καὶ νὰ στηρίξῃ τὸν βασιλικόν θρόνον αἰῶνας ἀκλόνητον». Επιπλέον, η άφιξη του Όθωνα εορταζόταν στη Σαντορίνη με διάφορες εκδηλώσεις, όπως φαίνεται τόσο από έγγραφο του Επαρχείου Θήρας με ημερομηνία 21-1-1836 όσο και από το ακόλουθο έγγραφο υπ’ αριθμ. 654/22-1-1837 που απευθύνει ο Δήμαρχος Καλλίστης Γ. Α. Βαλιάνος προς τους Παρέδρους του Δήμου: «Κατὰ συνέπειαν τῆς ὑπ’ Ἀριθ. 120 ἐγκυκλίου/τῆς Β. Διοικήσεως, γνωστοποιεῖται τὸ Δημαρχεῖον/ τοῦτο ὅτι ἡ 25η τοῦ ἱσταμένου σήμερα Δευτέρα τελεῖται ἡ ἑορτή τῆς Α. Μ./ τοῦ Βασιλέως Ὄθωνος καθ’ ἥν ἐπεβιβά/ σθη κατὰ πρῶτον εἰς τὸ ἔδαφος τῆς Ἑλλάδος. [§] Προσκαλεῖσθε ὅθεν νὰ κοινοποιήση ἕκαστος/εἰς τὴν Περιφέρειάν του, πρὸς τοὺς Δημότας, καὶ τοὺς Ίερεῖς/Νὰ γίνη γονυκλησία [ sic] , να ψαλῆ δοξολογία μετὰ τὴν/ τελετὴν κτυπόντας [ sic] τὰς καμβάνας καὶ/ πρὸς τὸ ἑσπέρας τῆς χαρμοσύνου ταύτης ἡμέρας θέλε/τε διατάξη να κτυπήσουν πάλι τὰς καμπάνας ὅλων/ τῶν ἐκκλησιῶν τῆς περιφερείας σας καὶ μετὰ τὴν τελετὴν θέλετε παρευρεθῆ εἰς τὴν πρωτεύουσαν φυρά/διὰ να ἑωρτάσωμεν τὴν ἡμἐραν ταύτην μετὰ τοῦ Β. /Διοικητοῦ εἰς τὸν Ναὸν τῆς ὑπεραγίας Θεοτόκου». Η έλευση λοιπόν του Όθωνα στην Ελλάδα πανηγυρίζονταν με θρησκευτικές τελετές τόσο στον Πύργο όσο και στα Φηρά.
Το επαναστατικό βέβαια παρελθόν δεν ξεχνιέται. Καθιερώνεται καταρχάς η 25η Μαρτίου ως ημέρα εορτασμού της εθνικής Παλιγγενεσίας. Στην εγκύκλιο 640: 653/2-4-1836 του Διοικητή Θήρας διαβάζουμε: «Σᾶς κοινοποιοῦμεν ὅτι ἡ Ἀ.Μ. ὁ Βασιλεύς ἡμῶν λαβών/ ὑπ’ὄψιν ὅτι ἡ ἡμέρα τῆς 25 Μαρτίου λαμπρά καθ’ ἑαυτήν εἰς πάντα/Ἕλληνα διά τὴν ἐν αὐτῇ τελουμένην ἑορτήν τοῦ Εύαγγελισμοῦ τῆς ὑπεραγίας/ Θεοτόκου, εἶναι προσέτι λαμπρά καὶ χαρμόσυνος διά τὴν κατ’αὐτήν τὴν/ ἡμέραν ἔναρξιν τοῦ ὑπέρ τῆς ἀνεξαρτησίας ἀγῶνος τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους/ηὐδόκησε διά Βασιλικοῦ Διατάγματος ἐκδοθέντος τὴν 15 τοῦ παύσαντος/Μηνός ὑπ’ ἀριθ. 980 νὰ καθιερώση τὴν ἡμέραν ταύτην εἰς τὸ διηνεκές /ὡς ἡμέραν ἐθνικῆς ἑορτῆς». Έτσι, με το υπ’ αριθμ. 477/17-3-1839 έγγραφο που απευθύνει ο Διοικητής Θήρας προς τους Δημάρχους της Διοικήσεως, αφού τους υπενθυμίζει το περιεχόμενο της παραπάνω εγκυκλίου, τους ανακοινώνει την απόφασή του να αναβληθεί ο εορτασμός της 25ης Μαρτίου για την Τρίτη του Πάσχα, επειδή συνέπιπτε η 25η Μαρτίου με το «Μέγα Σάββατον». Και κλείνει: «Προσκαλεῖσθε λοιπόν, συνεννοούμενοι ἕκαστοι μὲ τὴν κατὰ/τόπον ἐκκλησιαστικήν ἀρχήν, νὰ φροντίσετε, ἅμα κατὰ τὴν ἡ/μέραν ταύτην νὰ πανυγιρισθῇ λαμπρῶς ἡ περί ἧς ὁ λόγος ἐθνι/ κή ἑορτή».
Πέρα όμως από την καθιέρωση αυτής της γιορτής ο απόηχος του Εικοσιένα παίρνει τη μορφή πιστοποιητικών εθνικής δράσης που μπορούν να δικαιολογήσουν αίτηση για υλική ανταμοιβή στο μέλλον. Σε έγγραφό του με ημερομηνία 9 Μαρτίου 1842 ο Δήμαρχος Καλλισταίων συνοψίζει την αγωνιστική πολιτεία του Αναγνώστη Βαρβαρίγου («σωματική», οικονομική και διοικητική) και την επάξια συνέχισή της από τον πλοίαρχο γιο του, Νικόλαο Βαρβαρίγο. Πιο συγκεκριμένα διαβάζουμε πως βεβαιώνεται ότι «ὁ Κύριος Ἀναγνώστης Βαρβαρῖγος πρόκριτος τῆς νήσου Θήρας καὶ πρὸ/ καὶ μετά τὴν Ἑλληνικήν Ἐπανάστασιν, ὑψώσας αὐτός πρῶτος ἐν τῇ πατρίδι του/ τὴν σημαίαν τῆς ἐλευθερίας καὶ διοικήσας μόνος τὴν Νῆσον Θήραν καθ’/ ὅλον τὸν Ἱερόν ἀγῶνα ἐδείχθη μὲ μεγάλον ζῆλον καὶ ἐνθουσιασμόν, φιλογε/νής καὶ ὑπέρμαχος τῆς ἐθνικῆς ἀνεξαρτησίας, χρηματίσας ἐθνικός ἔφορος, βου/λευτής, πληρεξούσιος μὲ τὴν ἐν Ἄργει καὶ Προνοίᾳ Συνέλευσιν, καὶ ἐπαρχιακός/ Δημογέρων, καὶ δαπανήσας κατὰ τὴν Ἐπανάστασιν ὅλην τὴν περιουσίαν του, ἀγω/νιζόμενος καὶ σωματικῶς κατὰ τῶν ἐχθρῶν τῆς πατρίδος καὶ τῆς κοινῆς ἡσυχίας/ προσέτι πιστοποιεῖ, ὅτι ὁ υἱός αὐτοῦ Κύριος Νικόλαος Βαρβαρῖγος συνεγωνίσθη κατὰ τὴν νεαράν ἡλικίαν του μετά τοῦ πατρός του καὶ ὅτι πλοιαρχίσας ἀπό τὸ Δέκατον/ ἕκτον τῆς ἡλικίας του ἀνεδείχθη κατὰ τὴν θεωρίαν καὶ κατά τὴν πρᾶξιν/ πλοίαρχος ἱκανότατος καὶ ἄξιος Ναυτικός, καὶ ὅτι διὰ τῶν φιλοφρόνων καὶ ἀγαθῶν/ τρόπων του καὶ τῆς ἀρίστης διαγωγῆς του ἐφείλκυσεν εἰς ἑαυτόν τὴν ἀγάπην/ καὶ τὴν ὑπόληψιν ὅλων ἐν γένει τῶν συμπατριωτῶν του». Η μελέτη πρόσθετων ιστορικών πηγών μας βοηθάει να κατανοήσουμε καλύτερα πρόσωπα και πράγματα στο έγγραφο αυτό, που διαφορετικά «σωπαίνει» σαν ξερή διοικητική πράξη. Πρώτα- πρώτα, ο Αναγνώστης Βαρβαρίγος αναφέρεται ως Αναγνώστης Χατζή Μπαρμπαρήγου στο «Πρακτικό Ορκωμοσίας της Συνελεύσεως των Δημογερόντων» (6/6/1823) και ως Αναγνώστης Μπαραμπαρήγος στην «Αναφορά των Θηραίων προς τους πληρεξουσίους των τριών ‘θαλασσοκρατουσών νήσων’» (14/8/1823), σύμφωνα με τα Ιστορικά Αρχεία της Κοινότητας της Ύδρας (Μιχ. Δανέζη, Σαντορίνη 1939-1940, σελ. 95-96). Επομένως, το ότι ήταν αξιωματούχος τον καιρό της Επανάστασης φαίνεται να διασταυρώνεται από τα προαναφερόμενα έγγραφα. Πράγματι, επίσης, πήρε μέρος στην Δ΄ Εθνοσυνέλευση του Άργους (από 11/7 μέχρι 6/8/1829) ως πληρεξούσιος Σαντορίνης, Ανάφης και Αστυπάλαιας. Οι υπόλοιπες πληροφορίες για τον Αναγνώστη Βαρβαρίγο ταυτίζονται με όσα αναφέρει ο γιος του στην αίτησή του προς την «Εξεταστικήν επί των Εκδουλεύσεων Επιτροπήν» στις 16 Μαΐου 1846 (N. X. Αλιμπράντης και Eμμ. Λυγνός, Γενεαλογικά της Σαντορίνης, τ. Β, σελ. 43). Σημαντική, επίσης, επικουρία για να ερμηνεύσουμε την ανάγκη σύνταξης τέτοιων «βιογραφικών» πιστοποιητικών είναι η πληροφορία (βλ. παραπάνω, Γενεαλογικά, σελ. 43) πως ο Νικόλαος Βαρβαρίγος, γιος του Αναγνώστη, ζήτησε το 1865 αμοιβή για τους αγώνες του πατέρα του. Είναι φανερό πως οι αγώνες αυτοί έπρεπε να τεκμηριώνονται από επίσημα έγγραφα.
Δεν είναι ωστόσο μόνο οι απελευθερωτικοί αγώνες και οι πολιτικές εξελίξεις του νεοσύστατου ελληνικού κράτους που φωτίζονται μέσα από τα διοικητικά έγγραφα του Δήμου Καλλίστης ∙ είναι και θέματα της καθημερινής ζωής. Πρώτα-πρώτα, θέματα δημόσιας υγείας. Σε έγγραφο, για παράδειγμα, με αριθμό 2742/21-7-1834 που απευθύνει ο Έπαρχος Θήρας Ν. Κ. Γκίκας προς τους «κατά τὴν ἐπαρχίαν κατοίκους», αφού επισημάνει τον κίνδυνο μόλυνσης από τα άταφα πτώματα των σκύλων, διακηρύττει «ὅτι, ὅστις ἤθελε φανερωθῇ, ὅτι ῥίπτει εἰς ὅποιον δήποτε μέ/ρος πτώματα σκύλων, καὶ δὲν φροντίζει νὰ τὰ χώνη εἰς ἀρκετόν/ βάθος τοὐλάχιστον τριῶν Ποδῶν θέλει τιμωρεῖσθαι κατὰ τὰς περὶ/τούτου Νόμους και Διατάγματα». Επίσης, σε ορισμένα έγγραφα φαίνεται καθαρά η μέριμνα της Αστυνομίας και του Δήμου Καλλίστης να προστατέψει τους κατοίκους από κρούσματα πανώλης που σημειώνονται είτε πάνω στο νησί είτε αλλού. Σε σχέση με τη δεύτερη αυτή περίπτωση χαρακτηριστικό είναι το υπ’αριθμ. 6538: 6215/5-5-1837 έγγραφο που απευθύνει ο Γραμματεύς Α. Πολυζωίδης προς τους «Διοικητάς καὶ ὑποδιοικητάς τοῦ Κράτους»: «Ἐπειδή μανθάνομεν ὅτι διάφορα πράγματα μεμολυσμένα ἐκ πλοίου/τὸ ὁποῖον μετέφερε τὴν εἰς Πόρον πανώλην ἐπωλήθησαν καὶ ἐστάλθησαν/εἰς διάφορα μέρη τοῦ Κράτους, καὶ ὡς ἐκ τούτου δύνανται νὰ προκύψουν / δυσάρεστα ἐπακόλουθα, διά τοῦτο Σᾶς προσκαλοῦμεν νὰ κοινοποιήσετε με τον πλέον δημόσιον τρόπον, ὅτι ὅσοι ἠξεύρουν ἤ ἔχουν ἀπό τὰ/ ἄνω πράγματα νὰ μαρτυρήσουν αὐτά διά να καῦ… προσεκτικῶς/ ἡ δὲ Κυβέρνησις θέλει τοὺς ἀποζημιώσει διὰ τὴν ἀξίαν αὐτῶν. Προσθέτοντες ὅτι ὅσοι ἤθελον κρύψει τὰ τοιαῦτα πράγματα θε/ωροῦνται ὡς εἰσάξαντες ἐν γνώσει τὴν πανώλην εἰς τὸ Κράτος καὶ/κατάσυνέπειαν θέλουν παιδεύεσθαι μὲ ὅλην τὴν αὐστηρότητα τοῦ/Νόμου». Πράγματι, διαβάζουμε στο βιβλίο του γιατρού Ηπίτη, που επισκέφτηκε τον Πόρο με εντολή του Όθωνα και βοήθησε αποτελεσματικά στην ίαση των κατοίκων από την πανώλη: «Κατά την 19ην Μαρτίου 1837 ελλιμενίσθη εις Πόρον το πλοίον του Γεωργίου Φάρσα, ερχόμενον από Καραγάτζιον και Μεγαλολύμνην, κείμενα όχι μακράν του Αγίου Όρους» (Π. Κ. Ηπίτου, Η πανώλη εις Πόρον ή Ημερολόγιον των εις ταύτην την νήσον κατά τον Απρίλιον, Μάιον και Ιούνιον του έτους 1837 διατρεξάντων, εν Αθήναις, Εκ της τυπογραφίας Πέτρου Μαντζαράκη 1837, σελ. 1). Το πλοίο αυτό μετέφερε την πανούκλα, η οποία αρχικά δεν είχε διαγνωστεί ως τέτοια, αλλά διαπιστώθηκε όταν άρχιζε να αποδεκατίζει τον πληθυσμό του Πόρου. Το κακό βάστηξε κοντά τρεις μήνες, Απρίλιο, Μάιο και Ιούνιο. Όταν λοιπόν στέλνει το έγγραφό του ο Πολυζωίδης η πανούκλα έχει αρχίσει να θερίζει στον Πόρο. Ήδη, εξάλλου, από το 1834 σε έγγραφο με αριθμό 2674/6-7-1834 «Περί προφυλάξεως τῶν κατά τὰς νήσους παραλίων ἐκ μέρους τῶν κατοίκων» ο Έπαρχος Θήρας υποδεικνύει στους δημογέροντες τρόπους προστασίας από τα πλοία που προσορμίζονται «ἐξ ανάγκης εἰς τινας ἀκτάς (παραθαλάσσια) προερχόμενα ἀπό μέρη ὑποκείμενα εἰς κάθαρσιν» [βλ. και Μ. Μηνδρινός, «Η Υγειονομική Υπηρεσία (1830-1850)» στο: Ιωάννης Μ. Δανέζης, Σαντορίνη, Αθήνα 2001, σελ. 341]. Το πιο σημαντικό όμως είναι πως ζητά επανειλημμένα από τους δημογέροντες του νησιού να αναλάβουν «τὴν ἀναγκαίαν δαπάνην πρὸς ἐπισκευήν τοῦ λοιμοκαθαρτηρίου» και για τη μισθοδοσία του προσωπικού του (βλ. λ.χ. έγγραφο υπ’ αριθμ. 2000/25-3-1834 του Έπαρχου Θήρας Ν. Κ. Γκίκα και υπ’ αριθμ. 3246/30-9-1834). Επίσης, παρακαλεί τους «ἐπιστατοῦντας ὑπέρ τῶν λεπρῶν» ( 3055/17-9-1834) να συγκεντρώσουν στην περιοχή τους κάθε μορφή βοήθειας προς τους λεπρούς (σε είδος ή χρήμα) και να την κατευθύνουν στο επαρχείο. «Οἱ εἰς τὸ λεπροκομεῖον δυστυχεῖς λεπροί», γράφει ο Έπαρχος Γκίκας, «εὑρίσκονται εἰς μεγίστην/ ἔνδειαν ∙ ἕνεκα τούτου παρακαλεῖσθε, κύριοι, πάλιν, ἐκπληροῦντες/ χρέος χριστιανικόν, νὰ συνάξετε ἕκαστος ἀπό τὴν περιοχήν του/ ὅποιαν δήποτε ἐλεημοσύνην δυνηθῆτε, εἴτε ἐκ τῶν προϊόντων/ μέρος εἴτε χρηματικήν τινα βοήθειαν, καὶ νὰ τὴν διευθύνητε/εἰς το Ἐπαρχεῖον μὲ ἔγγραφόν σας». Ας σημειωθεί εδώ πως το Λεπροκομείο Θήρας θεωρείται το «κατ’εξοχήν έργο του Θηραίου ανθρωπιστή» ιατρού Ιωσήφ Δε-Κιγάλλα (1812-1886) (Ν. Χ. Αλιμπράντης, Ιωσήφ Δε-Κιγάλλας. Ο ανθρωπιστής ιατρός και φιλόσοφος και πρωτοπόρος εραλδιστής. Θηραϊκά, Αθήνα 2004, σελ. 18-19).
Εκτός από την υγεία, μέριμνα καταβάλλεται και για την κοινωνική ειρήνη. Από το έγγραφο με αριθμό 1521/5-1-1834 που απευθύνει ο Έπαρχος Θήρας «πρὸς τὰς Δημογεροντίας τῆς νήσου» πληροφορούμαστε ότι «κακίστη, αἴσχιστη, καὶ βαρβαρωτάτη συνήθεια ἐπεκράτησεν εἰς/ ταύτην τὴν νῆσον νὰ διακωδωνίζουν καὶ καθυβρίζουν τοὺς ὅσοι ἤθε/λαν ἔλθει εἰς δεύτερον γάμον, πρᾶγμα ἐναντίον τῶν ἱερῶν τῆς/ Ἐκκλησίας Νόμων καὶ τῶν Ὑψηλῶν Βασιλικῶν Διαταγμάτων, τὰ ὁποῖα/ διατάττουν νὰ διατηρῆται εὐταξία, εὐνομία, ἡσυχία καὶ προσω/πική τῶν πιστῶν ὑπηκόων τῆς Α. Μεγαλειότητος τοῦ Σεβαστοῦ Βασιλέως μας». Για το λόγο αυτό ο Έπαρχος υπενθυμίζει το καθήκον των δημογερόντων να επαγρυπνούν, ώστε «νὰ παύσῃ ἡ βάρβαρος καὶ ὀλεθρία ταύτη συνήθεια», συλλαμβάνοντας αμέσως όποιον τυχόν ενοχλούσε κάποιον από αυτούς που παντρεύονταν για δεύτερη φορά.
Ενδιαφέρον, επίσης, εκδηλώνει ο Δήμος Καλλίστης για ζητήματα οικονομικά μέσα από πληθώρα εγγράφων, ιδιαίτερα τα «εμπορικά» της περιόδου 1842-1844. Εντελώς ενδεικτικά αναφέρουμε την προσπάθεια των τοπικών αρχών να προστατέψουν την αγροτική ιδιοκτησία μέσα από το έγγραφο 774/16-8-1833 που απευθύνει ο Έπαρχος Θήρας προς τους Δημογέροντες της Επαρχίας. Εκεί μαθαίνομε ότι κάποιοι τριγύριζαν τα αμπέλια, τάχα για να κυνηγήσουν, αλλά στην πραγματικότητα έκλεβαν ξένη ιδιοκτησία. Για να σταματήσει λοιπόν ο έπαρχος τη συνέχιση τέτοιων καταχρήσεων, προτείνει μια σειρά από μέτρα, όπως η παρουσίαση της κυνηγετικής άδειας στη δημογεροντία της περιφέρειας στην οποία ανήκε ο πολίτης, καθώς και η σύλληψη και η τιμωρία εκείνων που κυνηγούσαν δίχως άδεια ή με ξένη άδεια. Αργότερα, το 1838, η «κλοπή τῶν γεννημάτων» από τις ιδιοκτησίες διευκολύνεται από την καθυστέρηση στο διορισμό των αγροφυλάκων του Δήμου Καλλίστης, πράγμα για το οποίο παραπονιέται ο Αστυνόμος του Δήμου Ν. Σιγάλας με έγγραφό του (2/7/1838) στο Δήμαρχο Καλλίστης. Γράφει ο αστυνόμος χαρακτηριστικά: «Διὰ τοῦτο παρακαλεῖσθε Κύριε Δήμαρχε νὰ προσκαλέση/ τε τὸ Δημοτικόν Συμβούλιον εἰς ἔκτακτον συνεδρίασιν τὴν/ προσεγγίζουσαν Πέμπτην δυνάμει τοῦ Ἄρθ. 50 τοῦ Περὶ Δήμων/ Νόμου ὅπου θέλωμεν παρευρεθεῖ καὶ ἡμεῖς ἐκεῖ. [§] Εἰς περίπτωσιν δὲ Ἀποτυχίας τοῦ διορισμοῦ τῶν Ἀγροφυλάκων θέλο/μεν ἀναφέρει παράπονα εἰς τὴν Β. Διοίκησιν κατὰ τοῦ Συμβουλίου/ συμφώνως μὲ τὸν περί Δημοτικῆς Ἀστυνομίας Νόμον καὶ θέλομεν/ Διατάξει προσωρινῶς Ἀστυνομικούς φύλακας μέχρι τῆς Ἀ/ποπερατόσεως [sic] τοῦ Διορισμοῦ των».
Στην οικονομία υπάγονται ασφαλώς και φορολογικά ζητήματα. Για παράδειγμα, το 1840 υπήρξε «ὁ ἐπί τῶν ζώων φόρος», τον οποίο εισέπραττε ο Διοικητικός Ταμίας Θήρας σε τακτές ημερομηνίες, όπως προκύπτει από την προκήρυξη του δημάρχου Καλλισταίων Β. Δ. Γαβαλλά της 13ης Οκτωβρίου 1841 σχετικά με τις φορολογικές αυτές υποχρεώσεις στα χωριά Βόθωνα και Μεσσαριά.
Τέλος, αξίζει να μνημονεύσουμε τη συμβολή των εγγράφων του Δήμου στην ιστορική μας γνώση για ζητήματα παιδείας. Ο Διοικητής Θήρας με έγγραφό του (υπ’αριθμ. 439/30-11-1836) προς τους Δημάρχους της Επαρχίας τους γνωστοποιεί αρχικά την ίδρυση της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας με το Β. Δ. της 28 Αυγούστου/9 Σεπτεμβρίου 1836. Έπειτα ζητά από τους Δημάρχους να προτρέψουν τους δημοτικούς υπαλλήλους και τους εύπορους πολίτες να συνδράμουν οικονομικά την Εταιρεία «διότι δι’ /αὐτοῦ τοῦ Μέσου ἡ παιδεία, ἡ φιλομάθεια ἡ φιλογένεια/καὶ ὁ ζῆλος πρὸς τὴν ἐθνικήν μόρφωσιν τοῦ ἔθνους εὑρίσκοντες/ἕν κέντρον θέλουσιν ἐνεργῆ δραστηρίως εἰς τὴν διάδοσιν τῆς τόσον /ἐπιθυμητῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως μεταξύ τοῦ Λαοῦ». Και συνεχίζει: «Καὶ / αὗται δὲ αἱ πρὸς τὴν δημοτικήν ἐκπαίδευσιν προσπάθειαι καὶ/βοήθειαι τῆς Κυβερνήσεως θέλουν τελεσφορήσουν περισσότερον/, διότι θέλουν εὐρῆ ἀπό μέρους τῶν κατά τόπον φιλομούσων τὴν/ὁποῖαν ὑστεροῦντο μέχρι σήμερον πρόθυμον σύμπραξιν». Από τις περικοπές αυτές γίνεται φανερή η προσπάθεια για το άπλωμα της στοιχειώδους τουλάχιστον εκπαίδευσης σε ευρύτερα λαϊκά στρώματα και η ανάγκη χρηματοδότησής της από τους πιο πλούσιους. Η προσπάθεια μάλιστα αυτή δεν αφορά μονάχα το Κέντρο ∙ αγγίζει και τη νησιωτική μας περιφέρεια.
Από τα ντοκουμέντα αυτά αποκαλύφθηκε σε ένα μικρό βαθμό η ζωή της Θήρας κατά το διάστημα 1831-1846 σε διάφορες πλευρές της: την πολιτική, την κοινωνική, την οικονομική και την πνευματική. Φάνηκε, επιπλέον, πως η τοπική ιστορία δεν είναι αμιγώς τοπική, αλλά επηρεάζεται από τις γενικότερες συνθήκες που καθορίζουν την ιστορική πορεία ενός έθνους. Τοπικό και υπερτοπικό ή εθνικό δένονται σε μιαν αξεδιάλυτη ενότητα. Φυσικά έχουμε και πολλά άλλα να μάθουμε για τη νεότερη ιστορία του νησιού μας από το ψηφιοποιημένο αρχείο του Δήμου Καλλίστης ως αποτέλεσμα ενδελεχέστερης έρευνας.